Ο πολιτικός κατασκευισμός

Σε αυτό το κεφάλαιο ο Ρώλς συγκρίνει τον πολιτικό κατασκευισμό με αντίστοιχες θεωρίες όπως ο καντιανός ηθικός κατασκευισμός (διαφορετικός η ηθικός από τον πολιτικό) ή η ενορασιοκρατία. Η έννοια του δεν είναι άλλη από το πώς εν τέλει αντιμετωπίζονται οι πολιτικές αντιλήψεις. Πρόκειται επί της ουσίας για μια δομή, μια κατασκευή που στην εδώ θεωρία είναι η πρωταρχική θέση και η αναστοχαστική ισορροπία.

Ο Ρώλς θέλει να αποδείξει ότι η δίκη του αυτή εκδοχή είναι καλύτερη γιατί ενσωματώνει τις απαιτήσεις του πρακτικού λόγου οι οποίες αφενός επιδιώκουν την προστασία μιας αντίληψης για το άτομο και αφετέρου θέλουν να το κάνουν επιδιώκοντας μια επάλληλη συναίνεση επί της πολλαπλότητας των αντιλήψεων.

 Πριν το κάνει αυτό, ο Ρώλς περνάει σε ορισμένες διευκρινίσεις ως προς τη δική του αντίληψη αλλά και ως προς τις αντίπαλες. Αναφορικά με την ενορασιοκρατία αυτή έχει 4 χαρακτηριστικά: πρώτον, επικαλείται την ύπαρξη κάποιων πρώτων αρχών οι οποίες έχουν ανεξάρτητη ηθική αξία, δεύτερον, αυτήν την τάξη πρώτων αρχών είναι προσβάσιμη κατ’ αρχήν μέσω μιας διαίσθησης, τρίτον, το πρόσωπο σ’ αυτήν την θεωρία καταντά απλώς ένα γνωστικό υποκείμενο το οποίο χρησιμοποιεί διαίσθηση για να συλλάβει τις πρώτες αρχές και πράττει αφού τις επεξεργασθεί κατά δέοντα τρόπο. Το βασικό κίνητρο δράσης είναι λοιπόν κατά βάση η ίδια μας η διαίσθηση. Τέταρτον, μια ηθική κρίση θεωρείται αληθής μόνο και μόνο αν έχει κάποια σύνδεση με την ανεξάρτητη αυτή τάξη ηθικών αξιών.  

Ο πολιτικός κατασκευισμός από την άλλη έχει 4 διαφορετικά χαρακτηριστικά: πρώτον, οι αρχές της δικαιοσύνης προκύπτουν μόνο μέσα από μια κατασκευαστική δομή, δεύτερον, αυτή η δομή βασίζεται στον πρακτικό και όχι στο θεωρητικό ορθό λόγο (άρα δεν μας ενδιαφέρει απλώς η γνώση κάποιων πραγμάτων αλλά η παραγωγή αρχών με βάση κάποια αντίληψη που έχουμε ήδη αποκτήσει για τα πράγματα από τον ορθό λόγο). Τρίτον, έχει μια πιο περίπλοκη αντίληψη για το πρόσωπο το οποίο εμφανίζεται με δύο ηθικές δυνάμεις αλλά και με την πεποίθηση ότι η κοινωνία είναι σχήμα συνεργασίας. Τέταρτον, αυτή η αντίληψη του προσώπου (συνοψιζόμενη στο ότι τα πρόσωπα προτείνουν, μεταξύ τους, επιεικείς όρους συνεργασίας) είναι αρκετή ώστε εν τέλει ο εδώ κατασκευισμός να μην έχει ανάγκη κάποια αλήθεια παρά μόνο το εύλογο κάποιας κρίσης, αντίληψης για τους θεσμούς.

Μετά από αυτά ο Ρώλς επισημαίνει ότι ο κατασκευισμός δεν συγκρούεται άμεσα με την ενορασιοκρατία. Δεν παίρνει θέση στο εάν υπάρχουν ή όχι ανεξάρτητες ηθικές αρχές απλά επισημαίνει ότι δεδομένης της πολλαπλότητας είναι εν τέλει καλύτερο να αφήσουμε τα πρόσωπα να διαβουλευθούν τις αρχές δικαιοσύνης υπο το πρίσμα του πρακτικού λόγου. Άλλωστε, και τα δύο δόγματα ενστερνίζονται την αναστοχαστική ισορροπία ως σημαντικό μέρος της αναζήτησης αρχών.

Φυσικά οι διαφορές παραμένουν και ιδίως αυτές που αφορούν στο πως κρίνεται η αποτελεσματικότητα μιας διαδικασίας: για τον διαισθητιστή, αρκεί η διαδικασία να ανταποκρίνεται στην ανεξάρτητη τάξη αρχών. Για τον κατασκευιστή, αρκεί να συνδέεται με τον πρακτικό λόγο.

Μετά από όλα αυτά, πρέπει να σκεφτούμε: ποιά αντίληψη θα ήταν πιο επιθυμητή σε ένα συνταγματικό καθεστώς; Θα μπορούσαν τα μέρη να συμφωνήσουν στην εξωτερική αυθεντία μιας ανεξάρτητης ηθικής τάξης δεδομένης και της πολλαπλότητας; Όχι. Αντιθέτως, η επάλληλη συναίνεση είναι πιο κοντά στην δημόσια πολιτική κουλτούρα μας.

Αν λοιπόν ο κατασκευισμός ειναι συγκριτικά καλύτερος, το επόμενο βήμα εινα να βρούμε τον πλέον αρμόζοντα τροπο να αναδείξουμε το στάτους των ατόμων ως ίσων και ηθικών. Ο πολιτικός φιλελευθερισμός, υποδεικνύοντας ως πιο αρμόζουσα την θεωρία της πρωταρχικής θέσης, θεωρει πως βρίσκει αυτο το τροπο.

Στην πρωταρχική θεση, οι αξιες της δικαιοσύνης δεν ειναι ενα εξωθεν ηθικο δεον αλλα ως προϊόντα του ορθού πρακτικού λογου. Το οτι αυτο το σύστημα ευνοεί την εύλογη πολλαπλότητα, ειναι δείγμα υψηλής αυτονομίας.

Δεν ειναι όλοι κατασκευισμοί το ιδιο. Ο ηθικός κατασκευισμός (Καντ) ειναι κοντα αλλα οχι όμοιος: πρώτον, εκει η αυτονομία δεν ειναι απλα ενας οδοδείκτης αλλα ενα στοιχείο που εχει ρυθμιστικό ρόλο για ολη τη ζωη. Δεύτερον (η αιτια και για το πρωτο) ειναι το ιδιο το περιεχόμενο που αποδίδεται στην εννοια της αυτονομίας. Για την εδω θεωρία, ναι μεν οι αρχές ειναι προϊόντα του πρακτικού λογου αλλα αυτός εν τελει δεν ειναι παρα μερος θα ηθικής μας συνείδησης. Ο Καντ απο την αλλη φαίνεσαι να προχωράει περαιτέρω υπονοώντας οτι ο πρακτικός λογος υπαρχει αφ εαυτός και νοηματοδοτεί τις αρχές της δικαιοσύνης. Αυτο εν τελει τον φερνει κοντα σε εναν υπερβατολογικο ιδεαλισμό που δεν εχει σχέση με την εδω θεωρια και την αντίληψη της για το πρόσωπο.

Τελευταια διάφορα με τον κατασκευισμό του Καντ αφορα στην ιδια την στοχοθεσία: η εδω θεωρια δεν προσπαθεί παρα να βρει τροπο να συνταιριάξει τις πολλαπλές πολιτικές αντιλήψεις των ατόμων. Απο την αλλη ο Καντ φαινεται να ενδιαφέρεται μονο για το πως θα φανεί η συνεκτικότητα μεταξυ θεωρητικού και πρακτικό λογου, πως θα εναρμονίσει την εννοια του ηθικού νόμου με αυτην της φυσικής ελευθερίας.

Εδω, επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα: τι κατασκευάζει ο κατασκευισμός; Η απάντηση ειναι οτι κατασκευάζει μια θεωρια πολιτικης δικαιοσύνης, αρχές δηλαδη για την συμβίωση των ατόμων εντος της κοινωνίας. Αυτη η κατασκευή κτίζεται με βαση τα σταθερά χαρακτηριστικά των ατόμων. Λχ το πέπλο θελει να εκφράσει το αίσθημα δικαιοσύνης ενώ η ορθολογικότητα εκφράζει την αλλη ηθικη δύναμη.

Ο Ρωλς σε αυτο το σημειο προλάβαινει μια κριτική: θα μπορούσε κάποιος να πει οτι τα πρωταρχικά αγαθά δεν ειναι παρα μια αυστηρά εγωιστική προσπαθεια των μερών να διαφύλαξουν το οποίο αγαθό διαμορφώσουν αργότερα. Αυτο δεν ειναι ομως ετσι, καθως το μονο που κανουν τα μέρη ειναι να εξασφαλίσουν αυτές τις συνθήκες που θα τους επιτρέψουν να καλλιεργήσουν στο μέγιστο τις 2 ηθικές δυνάμεις αναγνωρίζοντας και το κύρος καθενός ως ίσου και ελεύθερου όντος.

Με αυτο το επιχείρημα, ο Ρωλς προλαβαίνει και μια δεύτερη κριτική, αυτην της ετερονομίας των περιορισμών. Ο Ρωλς εξηγεί οτι οι οποίοι περιορισμοί που δέχονται τα μέρη σην πρωταρχική θεση δεν ειναι εξωγενείς αλλα αντιθέτως αποτελεσμα και μονο της προσπάθειας τους να διασώσουν την αυτονομία τους και την άσκηση των 2 ηθικών δυνάμεων.

Μετα απο αυτα λοιπόν, ο πολιτικός κατασκευισμός στον Ρωλς ειναι 2 πραγματα μαζι: αφενός τα προστάγματα του πρακτικού λογου και αφετέρου οι βασικές αντιλήψεις μας για το άτομο και την κοινωνία. Το πρωτο ενυπάρχει στο δεύτερο με την εννοια οτι ο πρακτικός λογος δεν εχει κάποιο νοημα καθ' αυτός αλλα μονο στο βαθμο που προυποθετουμε υποκείμενα που συλλογίζοντια επι διαφόρων ζητημάτων.

Ετσι, τόσο η αντίληψη που εχουμε για το άτομο (οτι επιδιώκει τελικούς σκοπούς, οι εμφορείται απο τις 2 δυνάμεις κτλ) οσο και η αντίληψη μας για τη κοινωνία (οτι ειναι ενα σχήμα συνεργατικό στο οποίο υπαρχει και η ανάγκη για το ορθό, δηλαδη η τήρηση νόμων και διαδικασιών).

Σε επόμενο στάδιο, ο Ρώλς εξηγεί ότι κάθε μια από τις 3 θεωρίες, έχει μια συγκεκριμένη αντίληψη αντικειμενικότητας. Πιο ειδικά, κάθε θεωρία απαντάει στα ακόλουθα βασικά αιτήματα αντικειμενικότητας: πρώτον, στο να παρέχει ως θεωρία ένα πλαίσιο λόγων αναφορικά με τις αρχές της και να μην βασίζεται απλά στην ρητορική, στη πειθώ. Στο να μπορεί να παρουσιαστεί ως εύλογη, αληθινή (ακόμη και αν ξέρει ότι κάποιοι θα έχουν προφανώς διαφορετική εκκίνηση των πραγμάτων). Αυτό σημαίνει ότι η αντικειμενική οπτική γωνία είναι διαφορετική από την οπτική γωνία των ειδικών δρώντων υποκειμένων. Τέλος, η αντικειμενικότητα που φιλοδοξεί να παρουσιάσει κάθε θεωρία νοείται ως εκείνη η διαδικασία με την οποία θα επιτευχθεί η αναγκαία συμφωνία μεταξύ εύλογων υποκειμένων.

Κάθε μια από τις 3 θεωρίες δίνει διαφορετικό περιεχόμενο σε κάθε ένα από τα παραπάνω στοιχεία της αντικειμενικότητας. Λχ, το τι είναι αληθινό ή εύλογο έχει διαφορετικό περιεχόμενο στην ενορασιοκρατία απ' ότι στην εδώ θεωρία η στον Καντ. Έτσι, η εδώ θεωρία δεν υιοθετεί κάποιο κριτήριο αντικειμενικά υπαρκτών αξιών για το αληθινό ούτε θεωρεί ότι ορθό είναι αυτό που επιτάσσει η κατηγορική προσταγή.

Έτσι, η αντικειμενικότητα στην εδώ θεωρία δεν είναι παρά να υπάρχει ένα πλαίσιο σκέψης με λόγους που έχουν δημόσια βάση δικαιολόγησης και το οποίο πλαίσιο ευελπιστεί να ικανοποιήσει αντικειμενικά την εύλογη πολυπλοκότητα. Η αντικειμενική οπτική γωνία (που έχει την έννοια της οπτικής γωνίας που θα έπαιρνε ένα ορθολογικό άτομο) πρέπει να αναγνωρίζεται ως πιο αναγκαία σε σχέση με την ειδική οπτική γωνία των προσώπων και αυτή ακριβώς η αξίωση της αντικειμενικότητας είναι η ουσία της δημόσιας δικαιολόγησης. Η αντικειμενικότητα λοιπόν δεν είναι παρά το διαλογικό αποτέλεσμα λογικών και ίσων όντων και όχι ό,τι απαραίτητα υπάρχει στο κόσμο.

Με άλλα λόγια, η αντικειμενικότητα δεν είναι παρά η εύρεση λόγων τους οποίους έχουμε βρει με τη βοήθεια του λογισμού μας (του πρακτικού λόγου που ο ίδιος είναι μια δυνατότητα, και εν προκειμένω μια δυνατότητα κατασκευής) και οι οποίοι εν τέλει είναι κοινώς αναγνωρισμένοι και από άλλους (που υπολαμβάνονται ως ίσα και ελεύθερα άτομα) ως δίκαιοι και αξιοπρεπείς.

Το ζήτημα του ότι ο πρακτικός λόγος είναι μια "δυνατότητα κατασκευής" είναι σημαντικό και πρέπει να εξηγηθεί παραπάνω. Ο λόγος ο ίδιος δεν κατασκευάζεται, δεν είναι μέρος δηλαδή της κατασκευαστικής διαδικασίας. Ο λόγος υπάρχει. Όπως επίσης υπάρχουν εκτός κατασκευής τόσο το περιεχόμενο της δικαιοσύνης και η φύση των αρετών. Έτσι, ο αμοιβαίος σεβασμός και η ανεκτικότητα είναι μέρος της δυνατότητας που μένει εκτός κατασκευής. Αυτό που επί της ουσίας κατασκευάζεται είναι οι αρχές που μπορούν να μας ξεκαθαρίζουν πότε κάποια δεδομένα είναι σύμφωνα ή μη με λόγους οι οποίοι με τη σειρά τους συνδέονται με τον πρακτικό λόγο. Η σημασία του να εξηγηθεί τι είναι εντός και τι εκτός κατασκευής είναι μεγάλη καθώς ότι έρχεται σε αντίθεση με το λόγο δεν μπορεί αυτομάτως να γίνει μέρος μιας συμφωνίας.

Έπειτα λοιπόν από αυτά, κάθε δόγμα που έχει ενστερνιστεί τον πρακτικό λόγο τότε είναι εύλογο. Στο βαθμό που είναι εύλογο, τότε μπορεί αυτό και άλλα εξίσου εύλογα (πλην πιθανώς διαφορετικά σε περιεχόμενο δόγματα αναφορικά με την ηθική αλήθεια, αντικειμενικότητα κτλ.) να υποστηρίξουν ότι ο πολιτικός κατασκευισμός (η όλη κατασκευή της πρωταρχικής θέσης) πράγματι τα εμπνέει για το ζήτημα της πολιτικής δικαιοσύνης, δηλαδή για τις αρχές συμβίωσης και την επίτευξη μιας κοινωνίας συνεργατικής.

Πρέπει εδώ στο τέλος να εξηγηθεί το εξής: το ότι τα περιεκτικά δόγματα πρέπει να είναι εύλογα για να εγκριθεί ο εδώ κατασκευισμός είναι αιτία αναγκαία, όχι όμως και επαρκής. Χρειάζεται αυτός ο κατασκευισμός να εντάσσεται και στον πυρήνα της ηθικής διδασκαλίας καθενός.  Όπως επίσης είναι απαραίτητο να θεωρεί ο καθένας ότι η πεποίθηση του άλλου είναι απλά εύλογη και να ξέρει πως και για τους άλλους, η δική του είναι απλά εύλογη. Το εάν ένα δόγμα είναι πιο κοντά στην ηθική ή μεταφυσική ή άλλη αλήθεια αυτό είναι αδιάφορο. Αυτό που ενδιαφέρει (και ο κατασκευισμός το πετυχαίνει με το να δημιουργεί το σημείο συναίνεσης) είναι ότι όλοι οι πολίτες είναι το ίδιο κοντά στην πολιτική δικαιοσύνη χωρίς να καταπιέζουν την πολλαπλότητα η οποία εν τέλει είναι αποτέλεσμα ελεύθερων θεσμών. Η ιδέα του ευλόγου, λέει ο Ρώλς, ταιριάζει καλύτερα ως βάση ενός δημοκρατικού, συνταγματικού καθεστώτος απ’ ότι η ιδέα της ηθικής αλήθειας.