WENAR L. - JOHN RAWLS

 

Λήψη υλικού σε pdf

 

Ο Ρώλς θεωρεί ότι η πολιτική φιλοσοφία μπορεί όχι μόνο να αποκαλύψει τις βάσεις για μια έλλογη συμφωνία αλλά να το κάνει με έναν τρόπο που θα καταλαγιάσει τα πάθη και την οργή. Στόχος του είναι να προσφέρει μια θεωρία για μια συνταγματική δημοκρατία η οποία θέλει να παραμείνει σταθερά δίκαιη.

Στον Ρώλς βέβαια επικρατεί η θεωρία του ιδανικού, η οποία εικάζει ότι τα υποκείμενα μπορούν αλλά και θέλουν να συμμορφώνονται σε επιλεγμένες αρχές. Και όχι μόνο αυτό αλλά και ότι οι κοινωνικές συνθήκες δεν είναι τέτοιες που να εξωθούν τα μέρη σε ακρότητες. Φυσικά όταν βρεθούν οι ιδανικές αρχές ο Ρώλς εξετάζει και το ενδεχόμενο μερικής συμμόρφωσης.

Όσο για την αναστοχαστική ισορροπία, αυτή είναι ένα μακρινό ιδανικό αλλά μπορεί τουλάχιστον να προσεγγισθεί: πρώτα εντοπίζουμε τις έγκριτες πεποιθήσεις, που είναι αυτές που εμφανίζονται σταθερά και άνευ δισταγμού. Αυτά τα προσωρινά σημεία θα πρέπει να σχηματίσουν ένα αρμονικό σύνολο με τις γενικότερες αρχές που υποστηρίζουν αυτές τις πεποιθήσεις (αυτό προϋποθέτει συγκρούσεις) και μάλιστα με αρχές που όσο πιο ευρείες είναι τόσο πιο ευρεία και η αναστοχαστική ισορροπία.  Η αναστοχαστική ισορροπία είναι αναθεώρηση με στόχο την μεγαλύτερη συνοχή. Μάλιστα, ιδίως στον ΠΦ, ο Ρώλς ξεκαθαρίζει ότι η αναστοχαστικότητα δεν προέρχεται από μια προσωπική μεταηθική. Ηθική και πολιτική θεωρία είναι ανεξάρτητες.

Μετά και τον ΠΦ, η ΘΔ είναι μια θεωρία για τη χρήση των θεσμών η οποία σταθεροποιείται λόγω του ότι έχει προηγηθεί διαλεκτικά η νομιμοποίηση της πολιτικής εξουσίας (προσοχή: η πολιτική εξουσία αρκεί να είναι νόμιμη και όχι και δίκαιη). Η νομιμοποίηση εδράζεται σε καταλυτικές φιλελεύθερες ιδέες, αυτήν της ελευθερίας και ισότητας των ατόμων (πέραν της ελλογότητας και της ορθολογικότητας που είναι εκφράσεις των 2 ηθικών δυνάμεων) και αυτήν της κοινωνίας ως συνεργατικού σχήματος. Η πρώτη σημαίνει ότι τα άτομα δεν είναι δούλοι κάποιου (αρνητική πλευρά ελευθερίας) και είναι υπεύθυνοι για το σχέδιο ζωής τους (θετική πλευρά ελευθερίας) ενώ επίσης είναι ισότιμοι ως προς την συμμετοχή στους θεσμούς της κοινωνικής ζωής. Η δεύτερη έχει επί της ουσίας το περιεχόμενο που αποδίδει στην εύτακτη κοινωνία που δεν είναι άλλο από το ότι οι αρχές είναι αναγνωρισμένες δημόσια (όχι απόκρυφα!) και όλοι το γνωρίζουν για τους λοιπούς. Η νομιμοποίηση αυτή είναι αποτέλεσμα της μεταηθικής θεωρίας του Ρώλς (αν υπάρχει τέτοια) που είναι ο πολιτικός κονστρουκτιβισμός. Η έννοια του είναι η επάλληλη συναίνεση επί των δύο αρχών. Μια συναίνεση που δεν αφορά στην αλήθεια των αρχών αλλά στο ότι έλλογοι πολίτες θα τις αποδέχονταν.  

Ο βασικός στόχος της ΘΔ παραμένει αναλλοίωτος: η περιγραφή των μεγάλων πολιτικών θεσμών όπως το δικονομικό σύστημα, η οικονομία κτλ. Αυτή είναι η κύρια δομή αφού αυτή κατανέμει τα οφέλη και τα βάρη της κοινωνικής ζωής, επηρεάζοντάς την ουσιωδώς.

Μέσα από τις θεμελιώδεις φιλελεύθερες ιδέες, ο Ρώλς τάσσεται υπέρ μιας ίσης διανομής πρωταρχικών αγαθών (είναι προϊόντα και της ορθολογικότητας και της ελλογότητας αφού αυτές ακριβώς τις δύο δυνάμεις βοηθούν – βασικές ελευθερίες, πλούτος/ εισόδημα, ελευθερία μετακίνησης, κοινωνικές βάσεις αυτοσεβασμού). Κάθε διανομή που θα επηρεαζόταν από αυθαίρετα χαρακτηριστικά (λχ πλούτο) θα ήταν αντίθετη με τις ανωτέρω αρχές.

Μετά την παρουσίαση των θεμελιωδών ιδεών, έρχεται η ιδέα της πρωταρχικής θέσης για να απαντήσει στο ποιοι είναι οι όροι συνεργασίας μεταξύ τέτοιων ίσων ατόμων που θέλουν μια τέτοια συνεργατική κοινωνία. Οι θεμελιώδεις ιδέες θα είναι μέρος της διαδικασίας ανεύρεσης των όρων. Όπως επίσης  θα είναι και το ότι τα άτομα δεν έχουν στη διάθεσή τους πληθώρα παραγόντων. Άρα, προσερχόμενοι οι εκπρόσωποι στην συνέλευση, δεν είναι μόνο ίσοι αλλά και ανίδεοι (όχι όμως ως προς την πολλαπλότητα των σχεδίων ζωής του κάθε ατόμου αλλά και των δογμάτων). Η πρωταρχική θέση μοντελοποιεί και άλλες σημαντικές θέσεις του Ρώλς για τα άτομα, όπως το ότι θα προσέλθουν στην συμφωνία χωρίς φθόνο για τους άλλους. Η πρωταρχική θέση είναι ένα σημαντικό εργαλείο για την επίτευξη μιας όσο γίνεται μεγαλύτερης αναστοχαστικής ισορροπίας.

Το στοίχημα για την αρχική θέση είναι διπλό: να βρεθούν όροι συνεργασία καλύτεροι από αυτούς του ωφελιμισμού (αυτές είναι οι δύο αρχές) και, δεύτερον, να αποδειχθεί ότι αυτοί οι όροι είναι σταθεροί.  

Για την πρώτη αρχή, υπενθυμίζεται ότι διακρίνεται για την προτεραιότητα των ελευθεριών έναντι όλων των άλλων κοινωνικών αγαθών λχ οικονομική αυτάρκεια. Επίσης, οι βασικές ελευθερίες περιλαμβάνουν και πολιτικές ελευθερίες λχ την ίση ευκαιρία ανάληψης αξιώματος.

Για τη δεύτερη αρχή, υπενθυμίζεται ότι το πρώτο μέρος έχει την σημασία ότι άτομα με διαφορετικά ταλέντα θα πρέπει να έχουν ίδιες προοπτικές και ευκαιρίες να τα χρησιμοποιήσουν. Με άλλα λόγια, δεν θα πρέπει αυτό να επηρεάζεται από το κοινωνικό στάτους των ατόμων κτλ. Για το δεύτερο μέρος, τονίζεται ότι αυτό επιτρέπει μεν ανισότητες αλλά μόνο πλούτου και εισοδήματος ενώ η αρχή υπέρ των λιγότερο ευνοημένων είναι μια πολύ ισχυρή απόδειξη της σημασίας που αποδίδει ο Ρώλς στην αρχή της αμοιβαιότητας.

Αναφορικά με τη σύγκριση των δύο αρχών, με αντίπαλα ρεύματα, ο Ρώλς χρησιμοποιεί το επιχείρημα του maximin για να αποδειχθεί η ανωτερότητα σε σχέση με την μέση ωφέλεια (διαμόρφωση βασικής διάρθρωσης με στόχο την ευημερία στον μέσο πολίτη). Όταν, πάλι, στον αντίποδα είναι μια μικτή θεωρία (η οποία δέχεται τις δύο αρχές με μόνη αλλαγή ότι στο δεύτερο σκέλος δεν εντάσσει την αρχή της διαφοράς αλλά την μέση ωφελιμότητα), ο Ρώλς επιχειρηματολογεί μεν υπέρ της αρχής της διαφοράς αλλά όχι με  επίκληση στο maximin (ότι μόνο οι δύο αρχές εξασφαλίζουν πράγματι πρόσβαση στις βασικές ελευθερίες). Το επιχείρημα εδώ είναι ότι οι δύο αρχές ζητούν πολύ λιγότερα από τους λιγότερο ευνοημένους. Πάντως και τα δύο επιχειρήματα κατατείνουν στο ότι οι δύο αρχές ενισχύουν το αίσθημα συνεργασίας και αμοιβαιότητας.

Αναφορικά με το δεύτερο «στοίχημα» της πρωταρχικής θέσης, ο Ρώλς θεωρεί ότι οι δύο αρχές αναπτύσσουν στους πολίτες την επιθυμία να ενεργούν με αυτές επειδή ωφελούν το καλό τους (και οι πολίτες το καταλαβαίνουν αυτό). Στο βαθμό λοιπόν που είναι σύμφωνες με τους σκοπούς των μερών, η εδώ αντίληψη της δικαιοσύνης είναι σταθερή.

Είμαστε πλέον στο χώρο των θεσμών και εδώ γίνεται αντιληπτό ότι η πρωταρχική θέση και οι δύο αρχές δεν είναι παρά ένα μόνο από τα τέσσερα στάδια για την δικαιοσύνη ως ακριβοδικία. Όταν τα τέσσερα στάδια ολοκληρωθούν, οι αρχές θα έχουν αναπτυχθεί πλήρως, θα έχουν εξειδικευθεί (ένα παράδειγμα: η ελευθερία σκέψης ως βασική ελευθερία έχει γίνει ελευθερία λόγου στο Σύνταγμα και μετά ειδικό δικαίωμα τύπου στο νόμο. Το ίδιο και η δεύτερη αρχή λχ με τους φορολογικούς νόμους κληρονομίας για την αρχή διαφοράς ή την χρηματοδότηση εκπαίδευσης για την ισότητα ευκαιριών. Προσοχή: η αρχή της διαφοράς δεν είναι το Κράτος Πρόνοιας. Το να υπάρχουν παροχές απλά για να υπάρχουν ακόμη και αν αυτό σημαίνει όλο και μεγαλύτερο χάσμα ή άτομα με μειωμένο ηθικό δεν  έχει νόημα. Λιγότερο ευνοημένοι δεν είναι απλά κάποιοι αναξιοπαθείς/ αντικείμενα συμπόνιας αλλά άτομα που αξίζουν την αμοιβαιότητα του σεβασμού. Στην ΘΔ, η δημοκρατία είναι δημοκρατία ιδιοκτητών, με την έννοια ότι ευνοείται η ιδιοκτησία και η πρόσβαση στη παιδεία και στη κατάρτιση).