POLITIS. V.- The place of aporia in Plato's Charmides

Λήψη υλικού σε pdf

Στην μελέτη εξετάζεται η μεθοδολογία του Πλάτωνα γύρω από το διπλό ερώτημα που τίθεται στο δεύτερο μέρος του έργου: πρώτον, εάν είναι υπαρκτή μια γνώση που έχει γνώση του εαυτού της (έτσι ορίζει ο Κριτίας την σωφροσύνη) και δεύτερον, εάν αυτή θα μπορούσε ποτέ να έχει ωφέλεια στα άτομα.

Ο Κριτίας, ισχυρίζεται ότι το να ξέρει κανείς γενικά και χωρίς ειδικό περιεχόμενο αλλά ως απλή ικανότητα τα όρια της γνώσης (κατά τον Κριτία αυτό είναι η  αρετή της σωφροσύνης) είναι προϋπόθεση για να ξέρει και τα ηθικά του όρια. Ο Σωκράτης υπονοεί ότι σωφροσύνη είναι η γνώση του καλού και του κακού αλλά εν τέλει δεν διατυπώνει μια τέτοια άποψη και το έργο τελειώνει με την απορία. Μάλιστα, η αδυναμία λύσης δεν ήρθε ως αποτέλεσμα αδυναμίας ορισμού αλλά, πολύ πιο πρώιμα, από το ότι δεν φάνηκε ο ένας ορισμός που δόθηκε να ικανοποιεί το αίτημα της ωφέλειας, που είναι προϋπόθεση για κάθε αρετή, πολλώ μάλλον για την σωφροσύνη.

Σε αυτόν δηλαδή τον πρώιμο διάλογο, η αποτυχία του Σωκράτη δεν έρχεται, όπως σε άλλα έργα, ως αποτέλεσμα μιας αποτυχημένης απόπειρας ορισμού. Εδώ δεν αποτυγχάνει ο Σωκρατικός ορισμός αλλά αποτυγχάνει η καθαρή νίκη του Σωκρατικού ορισμού: με άλλα λόγια, ο Σωκράτης είναι ακόμη σε απορία επειδή υπάρχουν λόγοι που συνεχίζουν να υποστηρίζουν και την ωφέλεια υπό έναν συγκεκριμένο ορισμό της σωφροσύνης αλλά και την μη ωφέλεια υπό έναν άλλο ορισμό (του Κριτία).

Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει αποτυχία ως προς την αναζήτηση του ορισμού μιας έννοιας, που είναι εδώ η σωφροσύνη αλλά ότι η αποτυχία στην απάντηση ενός ειδικού προβλήματος, στο εάν δηλαδή η «γνώση της γνώσης» (ορισμός Κριτία) θα μπορούσε ποτέ να είναι δυνατή και ωφέλιμη. Φαίνεται ότι μόνο η γνώση του καλού και του κακού είναι εφικτή και ωφέλιμη ενώ ο ορισμός του Κριτία δεν είναι τέτοιος. Η απορία όμως που μένει στον Σωκράτη μέχρι τέλος είναι, κατά τον συγγραφέα ότι ο ίδιος ο Σωκράτης έχει υποστηρίξει αφενός ότι ο ορισμός του Κριτία δεν προκύπτει ούτε ως  εφικτός ούτε και ωφέλιμος ως γνώση της γνώσης αφετέρου σε άλλο σημείο έχει πει ότι εάν υποτεθεί δυνατός μπορεί να είναι και ωφέλιμος (χωρίς όμως να τον έχει εξετάσει μέχρι το τέλος, εξ’ ου και η απορία).

Γιατί λοιπόν ο Σωκράτης φτάνει να υποστηρίζει και τις δυο απόψεις παρότι είναι μεταξύ τους αντιφατικές; Ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο λόγος είναι πως πριν έχει ήδη δεχτεί την πιθανότητα να είναι μια τέτοια "γνώση της γνώσης" ωφέλιμη: όταν λοιπόν κάτι είναι ωφέλιμο δεν μπορεί παρά να είναι και προσιτό στη γνώση μας, κοντά δηλαδή στην αντίληψη μας.

Πίσω στο επιχείρημα του γιατί ο ορισμός του Κριτία δεν είναι καν δυνατός στη γνώση, ο Σωκράτης αντιπαραβάλλει παραδείγματα από τις αισθήσεις και εξηγεί ότι δεν υπάρχει κάτι που να γνωρίζει μόνο ότι αφορά στον ίδιο του τον εαυτό χωρίς αναφορά σε άλλο πράγμα. Μια τέτοια γνώση θα ήταν άτοπη (167γ) αφού τότε η γνώση θα ήταν ταυτόσημη και δεν θα μπορούσε να διακριθεί από το πράγμα στο οποίο αφορά: η ακοή θα ήταν η ίδια ένας ήχος κοκ.

Η κριτική του Σωκράτη συνεχίζεται στο ότι ακόμη και αν υποτεθεί ότι μια τέτοια γνώση της γνώσης είναι δυνατή, τότε αυτή δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι ωφέλιμη, δεδομένου ότι αυτή δεν θα είχε ουσία, δεν θα αφορούσε δηλαδή ένα αντικείμενο αλλά θα ήταν γνώση χωρίς να μπορεί να διακρίνει σε τι αφορά η γνώση αυτή (αν αφορά στο δίκαιο ή σε κάποια επιστήμη κτλ). Μια τέτοια γνώση θα ήταν εντελώς άχρηστη στο άτομο. (171επ.). Επίσης, ένας δεύτερος λόγος για τον οποίο μια τέτοια γνώση δεν θα ήταν ωφέλιμη αφορά στο γεγονός ότι σκοπός της γνώσης γενικά είναι να μας επιτρέπει να ζούμε καλά, με ευτυχία (173επ.). Για να το πετύχει αυτό, η γνώση οφείλει να είναι μια γνώση για το καλό και το κακό ενώ, εν προκειμένω, η γνώση της γνώσης δεν έχει καμία σύνδεση με το καλό και το κακό.

Αφού λοιπόν ο Σωκράτης έχει ασκήσει την κριτική του στη θέση του Γοργία, αποφαίνεται ότι αυτή η γνώση θα μπορούσε, υπό προϋποθέσεις να είναι ωφέλιμη: για τον συγγραφέα, η κρίσιμη διαφοροποίηση που εξηγεί το γιατί ο Σωκράτης υποστηρίζει τώρα την ωφελιμότητα είναι η απουσία της αυτοαναφοράς της γνώσης. Με άλλα λόγια, μια γνώση που δεν είναι απλά γνώση της γνώσης θα είναι ωφέλιμη. Γιατί όμως και πάλι αυτή η ευτυχής διαπίστωση (ότι ο ορισμός του Κριτία είναι λάθος και ότι εν τέλει η σωφροσύνη είναι γνώση του καλού και του κακού) δεν φτάνει ως το τέλος και ο Σωκράτης μένει εν απορία;

Η απάντηση για τον συγγραφέα αφορά στην ιδιοτυπία του διαλόγου: η απορία του Σωκράτη δεν αφορά στην αδυναμία του να ορίσει μια έννοια (αφού εδώ η σωφροσύνη έχει ορισθεί ως γνώση του καλού και του κακού) αλλά το γιατί και υπό ποιές ακριβώς προϋποθέσεις μια γνώση για τη γνώση θα μπορούσε  να είναι ωφέλιμη (έχει απαντήσει αρνητικά αλλά δεν έχει εξετάσει όλες τις περιπτώσεις υπό τις οποίες μια τέτοια γνώση θα μπορούσε να είναι ωφέλιμη καθ’ εαυτή).

Στο τέλος λοιπόν του διαλόγου είναι σαφής ο ορισμός της σωφροσύνης όπως είναι σαφές το λάθος του Κριτία: το μόνο που μένει ανεξέταστο στο διάλογο είναι εάν μπορεί να υπάρξει ένας ορισμός της «γνώσης της γνώσης» ο οποίος να είναι μοναδικός, δηλαδή διαφορετικός αφενός από αυτόν που έδωσε ο Χαρμίδης (αυτοαναφορικότητα), διαφορετικός αφετέρου από τον ορισμό της σωφροσύνης, πλην όμως ακόμη δυνατός και ωφέλιμος. Η αίσθηση του Σωκράτη είναι ότι ένας τέτοιος ορισμός θα μπορούσε να υπάρξει αλλά ο διάλογος τελειώνει εδώ.