ΠΕΡΙΛΗΨΗ 3ου ΔΟΚΙΜΙΟΥ

 

Λήψη υλικού σε pdf

 

Η πολιτική θεωρία είναι κλάδος της ηθικής φιλοσοφίας. Για να την κατανοήσουμε θα πρέπει πρωτίστως να καταλάβουμε το υπόβαθρο των ιδεών. Ένα από τα σύγχρονα προβλήματα είναι και εκείνο της ελευθερίας

Από όλα τα είδη, θα εξετασθούν 2 βασικά: πρώτον, τα όρια εντός των οποίων ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει ότι είναι ικανός και θέλει. Δεύτερον, τα όρια της εξουσίας καταναγκασμού των ανθρώπων

Η αδυναμία δράσης και γενικά ο εξαναγκασμός θεωρείται εδώ ότι προέρχεται έστω και ακούσια από άλλον άνθρωπο όχι από φυσική αδυναμία

Έχει γίνει ιστορικώς κατανοητό από τους φιλοσόφους ότι όσο απαραίτητο είναι να χαραχθούν όρια στην ελευθερία άλλο τόσο είναι αναγκαία η διασφάλιση ενός μίνιμουμ

Πρώτο στοιχείο στο οποίο επιμένει είναι ότι η ελευθερία δεν πρέπει να ισχύσει ως στοιχείο αλληλοαποκλειόμενο, με την έννοια ότι για να την έχει κάποιος πρέπει κάποιος να την έχει στερηθεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν θα υποστεί περιορισμούς οι ελευθερία εάν αυτό πρόκειται να σημαίνει πιο ίση ελευθερία για άλλους. Περιορισμός δεν είναι το ίδιο με αποκλεισμό

Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει ένα μίνιμουμ το οποίο πρέπει να αφήνεται ελεύθερο. Τα όρια του είναι ο πυρήνας της ανθρώπινης αξίας. Στόχος του Μπέρλιν δεν είναι να βρει το κριτήριο του τι μπορεί να θεωρείται πυρήνας της ανθρώπινης φύσης αλλά να μιλήσει για το περιεχόμενο αυτού του πυρήνα που περιγραφικά είναι «ελευθερία από τον καταναγκασμό»

Η κλασική έννοια της αρνητικής ελευθερίας βρίσκεται και στον Μίλλ και είναι η μη επέμβαση ως αντίθετο κάθε καταναγκασμού

Η θετική ελευθερία είναι η επιθυμία να αυτεξουσιάζομαι, να είμαι κύριος του εαυτού μου. Αιτία δεν είναι ένα εμπειρικό και κατώτερο Εγώ το οποίο μπορεί να μας οδηγεί σε αντιφάσεις αλλά ένα κυρίαρχο Εγώ, «πραγματικό» Εγώ

Επί της ουσίας λοιπόν, θετική ελευθερία δεν είναι μόνο θεωρητικά η επιθυμία αυτονομίας αλλά η θεωρία της διάκρισης των 2 Εγώ, του πραγματικού και του εμπειρικού. Μόνο η ύπαρξη του πρώτου μπορεί να την εξασφαλίσει πραγματικά καθώς ως ορθολογικό είναι αυτό που μας επιβάλλει πολλές φορές την αυταπάρνηση και τον αυτοπεριορισμό στην ανεξαρτησία.

Διευκρίνιση; Το πραγματικό Εγώ  δεν είναι ένα Εγώ στωικό ή βουδιστικό με την έννοια ότι μας πείθει να εγκαταλείψουμε κάθε επιθυμία που μας στεναχωρεί ή που φαίνεται να είναι πάνω από τις δυνάμεις μας.

Η καντιανή εκδοχή αυτού του απομονωτισμού είναι η καθυπόταξη των επιθυμιών όχι η εξάλειψη τους. Δηλαδή είμαστε μεν ελεύθεροι αλλά στο πλαίσιο των δυνατοτήτων μας (κανείς δεν είναι δούλος της φύσης λόγω του γεγονότος ότι έχει πεπερασμένες δυνάμεις)

Έτσι, εφόσον οι άνθρωποι είναι υπό αυτήν την έννοια ελεύθεροι, είναι υπό την ίδια έννοια και δημιουργοί αξιών και σκοπών. Κανένας σκοπός δεν μπορεί όμως να υπερβεί σε αξία τον ίδιο τον εμπνευστή του και υπό αυτήν την έννοια τα άτομα είναι αυτοσκοποί. Το να αντιμετωπίζονται ως απλά μέσα είναι ο υπέρτατος υποβιβασμός. Κάθε χειραγώγηση της σκέψης κάθε ψυχικός επηρεασμός είναι άρνηση του ίδιου του ανθρώπου

Αυτό το δόγμα επηρέασε και διαμόρφωσε τον φιλελεύθερο ατομικισμό και το πρότυπο του ορθολογικού σοφού, του ανθρώπου δηλαδή που είναι πάντοτε αυτόνομος και ποτέ ετερόνομος, που καταφεύγει «στο κάστρο του πραγματικού Εγώ»

Και οι δύο παραπάνω εκδοχές φαίνονται στον συγγραφέα παραλλαγές του «όμφακες εισίν» και είναι καταστροφικό για κάθε έννοια αρνητικής ελευθερίας υπό την έννοια ότι επί της ουσίας κάθε φορά που συνειδητοποιούμε ότι δεν μπορούμε να εκπληρώσουμε κάποια επιθυμία μας θα πρέπει να την μεταβάλλουμε ή να την ξεχάσουμε για να είμαστε ελεύθεροι. Ο ασκητισμός μπορεί μεν να προσφέρει μια πνευματική γαλήνη αλλά όχι και πολιτική ελευθερία

Ξαναθυμίζει ότι πολλοί στοχαστές διατύπωσαν την άποψη ότι πραγματική ελευθερία είναι αυτή του πραγματικού Εγώ. Δηλαδή ορθολογικά όντα κάποια στιγμή, όταν θα έχουν αντιληφθεί και τις αυταπάτες και τα εμπόδια που στήνουν οι θεσμοί όπως λέει και ο Μαρξ,  θα μπορέσουν να ζήσουν χωρίς την αυστηρή εποπτεία των νόμων ή με άλλα λόγια μόνο υπό μία λιτή, ορθολογική ρύθμιση. Ελευθερία=αυτεξουσιότητα που είναι το να ξέρω τα πράγματα αλλά και να τα αποδέχομαι ως τέτοια, να μην προσπαθώ να τα αλλάξω. Και ο Καντ και ο Ρουσσώ και ο Μαρξ με τον τρόπο τους υποστήριξαν πως η συνείδηση θα οδηγούσε αργά ή γρήγορα σε μία βουλητική εξάρτηση η οποία επειδή ακριβώς υπακούει σε έναν ορθολογισμό δεν είναι στέρηση ελευθερίας

Πάντως υπάρχει σοβαρή η πιθανότητα εκτροπής αυτού του καντιανού και στωικού δόγματος περί ατομικής ευθύνης σε ένα αυταρχικό δόγμα (χαρακτηριστική η περίπτωση του Fichte). Πιο ειδικά, αν ίσχυε το ότι ορθολογικότητα είναι αυτονόητη στα άτομα, τότε ελευθερία θα σήμαινε συν το χρόνω τον ίδιο τον νόμο και εν επειδή τελικώς ο νόμος δεν θα διατύπωνε τίποτα παραπάνω από αυτό που ως ορθολογικό όν θα μπορούσε ο οποιοσδήποτε να επιθυμεί, τότε σε μία κοινωνία με τέτοιους ιδανικούς πολίτες ο νόμος δεν θα υπήρχε καθόλου (αυτό το διετύπωσαν ξεκάθαρα και οι αναρχικοί).

Αλλά αυτό δικαιολογεί και κάτι ακόμη: για όσους δεν είναι ορθολογικοί τότε ο νόμος έχει μία ratio επέμβασης και καταναγκασμού γιατί ο νόμος ως διατύπωση των σοφών είναι εκείνο που θέλουν οι αδαείς (ακόμη και αν δεν το ξέρουν). Ο ορθολογικός εαυτός μας μπορεί να είναι σε λήθαργο και για να ενεργοποιηθεί ο νόμος θα μπορούσε να καταπνίξει όσα θεωρούσε ότι είναι τα κατώτερα ένστικτά του. Με τα λόγια του Fichte «κανείς δεν μπορεί να αντίκειται στον Λόγο…Και το να επιβάλλεται δια της βίας το σωστό δεν είναι απλώς δικαίωμα αλλά καθήκον ιερό όσων έχουν την γνώση

Σε τελική ανάλυση, παρατηρεί ο συγγραφέας, το να δεχθούμε την καταστολή των ατομικών ελευθεριών στο όνομα μιας αυθεντίας του Λόγου αντίκειται πρώτα και πέρα από όλα στον εμπειρισμό: οι παραδοχές  μιας τέτοιας φιλοσοφικής ψυχολογίας δεν προκύπτουν από την παρατήρηση

Όμως εδώ τίθεται το ερώτημα: είναι άραγε δυνατόν οι παραδοχές μίας τέτοιας εκτροπής (περί ενός και μοναδικού σκοπού που πρέπει οι άνθρωποι να έχουν, τουτέστιν, να αυτοπροσδιορίζονται ορθολογικά, περί υπακοής στους ορθολογικούς νόμους), παραδοχές που εν τέλει ανάγονται στην Σωκρατική απαίτηση η αρετή να έγκειται τελικά στη γνώση, να είναι αναληθείς;

Στην συνέχεια, ο συγγραφέας απορρίπτει και μία άλλη προσέγγιση για την ελευθερία, αυτήν δηλαδή που συνδέεται με το να επιβάλλεται το άτομο να αναγνωρίζεται ως μέλος μιας ομάδας. Η αναζήτηση της κοινωνικής αναγνώρισης, λέει, οδηγεί σε εξίσου μη φιλελεύθερα αποτελέσματα. Το να μην είμαι ή να νιώθω ότι δεν είμαι τίποτα όταν δεν με αναγνωρίζουν είναι ο ορισμός της ετερονομίας

Επί της ουσίας βέβαια δεν είναι ότι ζητάω περισσότερη ελευθερία αλλά μόνο να μπορώ να αναγνωρίζομαι από τους άλλους ως ανεξάρτητη πηγή βούλησης. Τελικά αυτό είναι πατερναλισμός, το να είμαι και να θέλω μάλιστα να είμαι αυτό που οι άλλοι σκέφτονται ότι είμαι.

Αλλά πλην αυτού, θα ήταν ορολογικά εσφαλμένο να ταυτίσουμε αυτήν την ανάγκη για συνεργασία και αλληλοαναγνώριση ως ελευθερία: ελευθερία είναι η έλλειψη εμποδίων από πράγματα ή πρόσωπα και όχι κάθε βελτίωση της κοινωνικής μας κατάστασης

Ένα άλλο θέμα το οποίο έρχεται στο προσκήνιο της ανάλυσης είναι η άγνοια της συντριπτικής πλειοψηφίας των φιλελεύθερων φιλοσόφων (μεταξύ αυτών και προεξέχουσες φυσιογνωμίες όπως ο Ρουσσώ) οι οποίοι δεν καταλάβαιναν ότι η μετάβαση από μια ολιγαρχία ή αριστοκρατία σε μία δημοκρατία δεν έλυνε το πρόβλημα της αρνητικής ελευθερίας (που αναφέρεται στο χώρο μη παρακώλυσης).

Ένα μίνιμουμ απαραβίαστου πεδίου ελευθερίας είναι αδιαχώριστο με το πώς τελικά αντιλαμβανόμαστε την έννοια του ανθρώπινου όντος.    Ρήσεις όπως αυτή του Ρουσσώ ότι «δίνοντας τον εαυτό μου στους πάντες, δεν τον δίνω σε κανένας» αγνοεί το ιστορικώς αποδεδειγμένο ότι τελικά η δημοκρατία είναι ελάχιστα συνυφασμένη με την ατομική ελευθερία

Επομένως, για φιλελεύθερους όπως ο Μίλλ και ο Τοκβίλ, δεν μπορεί να υποστηριχθεί καμία έννοια απόλυτης, απροσδιόριστης εξουσίας. Υπάρχει μια ηθική αναγκαιότητα να μπουν κάποιοι φραγμοί όπως σε εκείνες τις περιπτώσεις όπου η κοινή λογική θα μας έκανε να νιώθουμε αποστροφή (λ.χ. βασανιστήρια) αδιάφορα από το πόσο νομιμοποιημένη θα ήταν η πράξη αυτή

Ο συγγραφέας επαναλαμβάνει ότι δεν θα διστάσει να αρνηθεί αυτό που όλοι οι ορθολογιστές μεταφυσικοί (από τον Πλάτωνα μέχρι και τον Μαρξ) ισχυρίζονται: ότι δηλαδή κάπου, ίσως σε έναν κόσμο που δεν μπορούμε να συλλάβουμε) υπάρχει η έννοια της απόλυτης αρμονίας σκοπών και αξιών

Επιμένει στο ότι ο εμπειρισμός καθιστά σαφές ότι πρέπει να κάνουμε δύσκολες επιλογές, επιλογές συμβιβασμού μεταξύ σκοπών και αξιών. Το ότι δεν μπορούμε να έχουμε τα πάντα είναι μια αναγκαία αλήθεια, όχι απλώς μια πιθανότητα.. Ενώ είναι αλήθεια ότι ο μονισμός, η πίστη σε μία και μόνη αρχή απετέλεσε ένα πεδίο ικανοποίησης για τον ανθρώπινο ψυχισμό, αργά η γρήγορα θα διαψευσθεί από την πραγματικότητα

Ο πλουραλισμός καταλήγει ο συγγραφέας, αποτελεί ένα πιο μεγάλο ανθρωπιστικό ιδεώδες. Και όχι μόνο ανθρωπιστικό αλλά και πιο ρεαλιστικό αφού οι άνθρωποι όντως έχουν πολλούς σκοπούς και καμία μεταφυσική απάτη δεν μπορεί να αποκρύψει αυτό το γεγονός